Soorten denkfouten

Denkfouten zijn er in alle soorten en maten. Bij de Denkacademie maken we voor het gemak onderscheid in twee categorieën: logische - en psychologische denkfouten. Logische denkfouten zijn gebaseerd op een verkeerde argumentatie, ze worden ook wel drogredeneringen genoemd. Psychologische denkfouten komen voort uit onze cognitieve vooringenomenheid, ze ontstaan meestal doordat we te snel een oordeel vellen of selectief waarnemen. Laat ik van beide soorten een voorbeeld geven.

Vorige maand hield voormalig minister van Defensie Hans Hillen een pleidooi om de marinierskazerne in Doorn te verhuizen naar Vlissingen. Hoezo naar Vlissingen? Nou, daar staat het standbeeld van zeeheld Michiel de Ruyter, zo luidde zijn belangrijkste argument. Dat standbeeld staat er, maar dat betekent toch niet dat de marinierskazerne er daarom moet komen? Het is een argumentatiefout, een drogredenering, met de chique Latijnse naam: non sequitur: het volgt er niet uit.

Een psychologische denkfout is een systematische afwijking van rationeel denken. Omdat we niet de tijd hebben om eindeloos na te denken, nemen we vaak onze toevlucht tot een snellere manier van oordelen: op onze eerste indruk, op ons gevoel of op eerdere ervaringen. En dan gaat er wel eens wat mis. Je herinnert je misschien nog wel dat rapper Typhoon werd aangehouden in Zwolle. Zo’n donkere man in een dikke auto, die is vast crimineel, dachten de agenten, die gelukkig snel in de gaten hadden dat ze zich hadden vergist. Het is een psychologische denkfout die bekendstaat als de representativiteitsfout: we denken dat mensen eruitzien als hun stereotype. Maar dat hoeft natuurlijk niet zo te zijn.

In de zomerschool leer je de basisprincipes van het brein, zodat je begrijpt waarom mensen denkfouten maken. We behandelen de meest voorkomende psychologische mechanismes die tot denkfouten leiden, zoals de confirmation bias, het beschikbaarheidseffect en het halo-effect. Bovendien maak je kennis met een handig instrument, de Argumentenladder, die je helpt om een goede redenering op te zetten en waarmee je argumentatiefouten kunt opsporen én voorkomen.