Gedachtenexperiment: de outcome bias

De meeste mensen vellen een harder oordeel over een dader naarmate de afloop ernstiger is, zo blijkt uit psychologisch onderzoek. Begrijpelijk, maar irrationeel.

Op 1 augustus 2019 was er een opmerkelijke uitspraak van de rechter over het gedrag van een automobilist. De kwestie is als volgt: de bestuurder van een Audi rijdt op de A20 en ziet op zijn dashboard het waarschuwingslampje voor te lage bandenspanning oplichten. Terwijl de band langzaam leegloopt, komt de auto uiteindelijk stil te staan op de linkerrijbaan. De bestuurder zet zijn gevarendriehoek op de weg en waarschuwt, al zwaaiend naast de vangrail, de andere weggebruikers.

Een achteropkomende automobilist knalt op de stilstaande auto, slaat over de kop en wordt uit de auto geslingerd; hij is zwaargewond.

De bestuurder van de Audi, die in de rechtszaal verklaarde dat hij het waarschuwingslampje pas had gezien vlak voordat hij stil kwam te staan, kreeg een taakstraf van 40 uur opgelegd en voorwaardelijke ontzegging van de rijbevoegdheid. Het feit dat de man op de linkerrijbaan was gebleven, telde daarbij zwaar.

Laten we een gedachtenexperiment doen: stel dat de bestuurder van de achteropkomende auto ongedeerd was  gebleven. Zou de man dan volgens jou ook een straf hebben verdiend?

De meeste mensen zullen een harder oordeel vellen over de schuldige, naar mate de afloop ernstiger is, zo blijkt uit psychologisch onderzoek. Het wordt de outcome-bias genoemd: bij je oordeel over een gebeurtenis of een besluitvormingsproces laat je je leiden door de afloop. En minder door de situatie zelf of door de beslissing die eraan vooraf is gegaan.

De psychologen Caroline Remijn en Hans Crombag zetten een experiment op naar aanleiding van een ongeluk met een zwerver op het politiebureau Warmoesstraat in Amsterdam, die in 1997 overleed door een val nadat hij een duw van een agent had gekregen. De agent, die overigens bleef ontkennen dat hij de zwerver had aangeraakt, werd veroordeeld. Ooggetuigen verschilden van elkaar in de beschrijving van het incident: degenen die wisten dat de zwerver was overleden zeiden dat de agent de zwerver een flinke duw had gegeven, en een getuige die de afloop niet kende, verklaarde dat de agent de zwerver met zachte drang naar buiten had geloodst.

De psychologen wilden weten hoe mensen reageren als ze bekend zijn met de afloop van de zaak. Zij lieten twee groepen proefpersonen een filmpje zien van een zwerver die door een agent uit het politiebureau wordt gezet. De ene groep kreeg te horen dat de zwerver was overleden, de andere groep dat hij ongedeerd was.

Wat bleek? Hun conclusie: hoe tragischer de afloop van een incident, hoe meer men de dader verantwoordelijk achtte en hoe meer men de mate van geweld overschatte. Begrijpelijk, maar irrationeel.

 

De schrijver van dit artikel is Suzanne Weusten, psycholoog en oprichter van de Denkacademie.

Wil je ook leren hoe je denk- en argumentatiefouten kunt herkennen? En hoe je psychologische valkuilen kunt voorkomen? Kijk eens bij onze trainingen en maak kennis met ons denkgereedschap.