Etnisch profileren en de marinierskazerne in Vlissingen: herken jij de denkfouten?

Denkfouten zijn er in alle soorten en maten. Bij de Denkacademie maken we voor het gemak onderscheid in twee categorieën: logische - en psychologische denkfouten. We leggen ze uit aan de hand van de actualiteit.

Psychologische denkfout: hoe rationeel is etnisch profileren?

Een psychologische denkfout is een systematische afwijking van rationeel denken. Omdat we niet de tijd hebben om eindeloos na te denken, nemen we vaak onze toevlucht tot een snellere manier van oordelen: op onze eerste indruk, op ons gevoel of op eerdere ervaringen. En dan gaat er wel eens wat mis.

Je herinnert je misschien nog wel dat muzikant Typhoon werd aangehouden in Zwolle. Zo’n donkere man in een dikke auto, die is vast crimineel, dachten de agenten, die gelukkig snel in de gaten hadden dat ze zich hadden vergist. Het is een psychologische denkfout die bekendstaat als de representativiteitsfout: we denken dat mensen eruitzien als hun stereotype. Maar dat hoeft natuurlijk niet zo te zijn.

Deze week begonnen burgers en mensenrechtenorganisaties een rechtszaak tegen etnisch profileren door de marechaussee. En de discussie barstte los. „Strategische analisten maken de profielen op basis van cijfers, nationale en internationale trends, kennis en ervaring”, aldus de woordvoerder van de marechaussee. “We wachten de rechtszaak af om duidelijkheid te krijgen over onze werkwijze.”

Hoogleraar Immigratierecht Peter Rodrigues (Universiteit Leiden) verwijst in een artikel van het NRC naar een uitspraak van de Hoge Raad die bepaalde dat etniciteit nooit het belangrijkste criterium mag zijn om iemand staande te houden. Volgens hem is dat bij de marechaussee meestal wel het geval. 

De eisers stellen dat individuele marechaussees grote vrijheid hebben om zelf te bepalen wie ze controleren. Bij hun deels intuïtieve beslissingen zouden vooroordelen bewust of onbewust een rol kunnen spelen. Omdat etniciteit in het selectieproces mag worden meegewogen, zou dat discriminatie in de hand werken. Psychologische denkfouten kunnen dus zeker een risico vormen bij etnisch profileren.

Logische denkfout: waarom moest de marinierskazerne naar Vlissingen?

Logische denkfouten zijn gebaseerd op een verkeerde argumentatie, ze worden ook wel drogredeneringen genoemd. Psychologische denkfouten komen voort uit onze cognitieve vooringenomenheid, ze ontstaan meestal doordat we te snel een oordeel vellen of selectief waarnemen. We geven een voorbeeld van beide soorten.

Zo hield voormalig minister van Defensie Hans Hillen in 2018 een pleidooi om de marinierskazerne in Doorn te verhuizen naar Vlissingen. Hoezo naar Vlissingen? Nou, daar staat het standbeeld van zeeheld Michiel de Ruyter, zo luidde zijn belangrijkste argument. Dat standbeeld staat er, maar dat betekent toch niet dat de marinierskazerne er daarom moet komen? Het is een argumentatiefout, een drogredenering, met de chique Latijnse naam: non sequitur: het volgt er niet uit. Hoe dit afliep hoeven we natuurlijk niet meer uit te leggen…

Meer weten?

In de training Helder denken leer je de basisprincipes van het brein, zodat je begrijpt waarom mensen denkfouten maken. We behandelen de meest voorkomende psychologische mechanismes die tot denkfouten leiden, zoals de confirmation bias, het beschikbaarheidseffect en het halo-effect. Bovendien maak je kennis met een handig instrument, de Argumentenladder, die je helpt om een goede redenering op te zetten en waarmee je argumentatiefouten kunt opsporen én voorkomen. Er is nog plek op 18 en 19 mei 2020!